Malatya çarşı merkezi… Bir zamanlar adım atacak yer bulunamayan, sabah kepenk sesleriyle uyanan, akşam ışıklarıyla yaşayan o ticaret kalbi… Bugün ise teslimi yapılan birçok dükkânın kapısında kilit var. Vitrinler boş, tabelalar eksik, sokaklarda beklenen hareket henüz oluşmuş değil.
Sorunun temelinde yüksek kira beklentisi olduğu açıkça görülüyor. Hak sahipliği kapsamında teslim edilen çarşı merkez dükkanlarının yaklaşık yüzde 80’i mülkiyet sahiplerinin elinde bulunuyor. Ancak ekonomik durgunluk ve belirsizlik ortamı nedeniyle birçok mülk sahibi esnaflık yapmak istemiyor. Bunun yerine işyerlerini kiraya vermeyi tercih ediyor; fakat beklentiler piyasa gerçeklerinin oldukça üzerinde.
EMSAL SORUNU: KUYUMCULARIN KİRALARI REFERANS ALINIYOR
Çarşı merkezinde cadde üzerindeki en prestijli noktalarda bazı kuyumcu işletmelerinin yüksek bedellerle kiralama yaptığı biliniyor. Şehrin en gözde konumlarında yapılan bu sözleşmeler doğal olarak dikkat çekiyor. Ancak burada gözden kaçan önemli bir gerçek var: Her iş kolunun kazanç potansiyeli aynı değil.
Kuyumcu ile tekstilci, telefoncu ile ayakkabıcı, lokantacı ile kırtasiyeci aynı ciro yapmaz. Ancak bazı mülk sahipleri bu yüksek kiraları emsal göstererek kendi dükkânları için de benzer rakamlar talep ediyor. Oysa konum, cephe, metrekare, iş kolu ve ekonomik şartlar her dükkânda farklıdır.
Bir-iki yüksek kira sözleşmesini genelleştirerek tüm çarşıya aynı tarifeyi uygulamak, piyasanın doğasına aykırıdır. Sonuç ise ortada: Dükkânlar boş kalıyor.
BOŞ DÜKKAN, BOŞ ÇARŞI DEMEKTİR
Bir çarşıyı ayakta tutan yalnızca betonarme yapılar değildir; içindeki esnaftır, alışveriş yapan vatandaştır, sokaktaki harekettir. Kepenklerin yarısının kapalı olduğu bir çarşı cazibesini kaybeder. İnsan yoğunluğu azalır, ticaret yavaşlar, güven algısı zayıflar.
Ekonomik gerçek şu: Yüksek kira beklentisiyle boş tutulan bir dükkânın getirisi sıfırdır. Oysa makul bir bedelle kiraya verilen işyeri hem mülk sahibine düzenli gelir sağlar hem de çarşının canlılığına katkı sunar.
Bugün çarşı merkezinde oluşması gereken sinerji henüz oluşmadıysa, bunun en önemli nedenlerinden biri piyasa koşullarının üzerinde belirlenen kira rakamlarıdır.
MAKUL SEVİYE NEDİR?
Günümüz ekonomik şartlarında, işyerinin bulunduğu konum ve semte göre değişmekle birlikte çarşı merkezinde makul kira aralığının aylık 25 bin TL ile 50 bin TL arasında olması gerektiği değerlendirilmektedir.
Elbette her dükkân aynı değildir. Ana cadde üzerindeki geniş cepheli bir işyeri ile ara sokaktaki küçük bir dükkânın değeri farklıdır. Ancak talep edilen rakamların piyasa gerçekleriyle örtüşmesi gerekir.
Aksi halde yatırım korunmaz, aksine değer kaybeder. Çünkü uzun süre boş kalan bir işyeri hem fiziksel olarak yıpranır hem de ticari değerini düşürür.
ÇARŞI HEPİMİZİN
Bu mesele yalnızca mülk sahiplerinin meselesi değildir. Bu mesele Malatya ekonomisinin meselesidir. Çarşı merkezinin dolması demek; esnafın kazanması, istihdamın artması, vatandaşın şehir merkezine yeniden yönelmesi demektir.
Bugün fedakârlık yapılması gereken bir dönemden geçiyoruz. Kiraları makul seviyeye çekmek bir kayıp değil, uzun vadeli bir kazançtır. Çünkü hareketli bir çarşıda gayrimenkul değeri artar; boş bir çarşıda ise düşer.
Unutulmamalıdır ki ticaret güvenle başlar. Güven ise canlılıkla oluşur.
Eğer gerçekten çarşı merkezinin yeniden ayağa kalkmasını istiyorsak, gerçekçi ve sürdürülebilir kira politikaları benimsenmelidir. Mülk sahiplerinin piyasa şartlarını dikkate alarak hareket etmesi, şehrin ticari geleceği açısından kritik önemdedir.
Kısacası; yüksek beklenti kısa vadeli hesap olabilir, ancak makul kira uzun vadeli kazançtır.
Çarşı hareketlenirse herkes kazanır.