Edep… Tek başına söylendiğinde bile insana bir duruş, bir ağırlık hissettiren kelime. Ne yüksek ses ister ne de uzun cümleler. Ama yokluğu, bir toplumda en çok gürültüyü çıkarır. Bugün sokakta, trafikte, sosyal medyada, siyasette, aile içinde ve hatta eğitim ortamlarında en çok eksikliğini hissettiğimiz şeylerin başında edep geliyor.
Eskiden bir insan tarif edilirken önce mesleği değil, edebi söylenirdi. “Edepli bir çocuk”, “edepli bir komşu”, “edepli bir esnaf” denirdi. Çünkü bilinirdi ki edep varsa güven vardır, huzur vardır. Bugün ise edep; çoğu zaman yanlış anlaşılmakta, hatta küçümsenmektedir. Sessiz kalan “pasif”, ölçülü davranan “çekingen”, haddini bilen “özgüvensiz” sanılmaktadır. Oysa edep, insanın kendini geri çekmesi değil; kendini bilmesidir.
Edepli olmak susmak değildir. Haksızlığa boyun eğmek hiç değildir. Edepli olmak; doğruyu söylerken dili kırıcı yapmamaktır. Eleştirirken aşağılamamaktır. Hak ararken hakkı çiğnememektir. Edep, insanın öfkesini yönetebilmesi, nefsine fren koyabilmesidir. Çünkü herkes bağırabilir, herkes kırabilir; zor olan, edepli kalabilmektir.
Bugün en küçük bir anlaşmazlıkta sesler yükseliyor, hakaretler havada uçuşuyor. İnsanlar fikir tartışmıyor, birbirini yok sayıyor. Sosyal medya bu yozlaşmanın en görünür alanı hâline geldi. Klavye başında söylenen sözler, yüz yüze söylenemeyecek kadar sert, acımasız ve hoyrat. Çünkü edep, yüz yüze olmayı, muhatabı insan olarak görmeyi gerektirir. Ekran arkasında edep kolayca unutulur.
Oysa edep, insanın aynaya bakabilme cesaretidir. “Ben bunu söylerken doğru mu yapıyorum?” sorusunu kendine sorabilmektir. Haklı olsan bile, üslubun yanlışsa kaybettiğini bilmektir. Toplum olarak en büyük yanılgılarımızdan biri şudur: “Haklıysam her şeyi söylerim.” Hayır. Haklı olmak, kalp kırma yetkisi vermez.
Edep, ailede başlar. Çocuk, anne babasının nasıl konuştuğunu izleyerek büyür. Tartışırken nasıl davrandığını, öfkesini nasıl kontrol ettiğini görür. Evde hakaret varsa, sokakta nezaket beklemek hayaldir. Çocuğa “edepli ol” demek yetmez; edebi yaşatmak gerekir. Çünkü edep öğretilmez diyenler yanılır, edep yaşanarak öğretilir.
Okullarda başarı sadece sınav sonuçlarıyla ölçülüyor. Oysa zeki ama edepsiz bir neslin bedelini toplum ağır öder. Bilgi, edep ile birleşmezse kibir üretir. Güç, edep ile birleşmezse zulme dönüşür. Bugün birçok alanda yaşadığımız sorunların temelinde bilgi eksikliği değil, edep eksikliği vardır.
Makamlar da edebi öğretmez. Ünvanlar insanı terbiye etmez. Aksine, makam yükseldikçe edep daha çok sınanır. Elinde yetki varken adil olabilmek, gücün varken nazik kalabilmek edebin en zor hâlidir. Çünkü edep; zayıfken değil, güçlü iken belli olur.
Toplumda bir başka büyük sorun da şudur: İnsanlar edebi karşısındakinden bekler ama kendisinden esirger. Herkes saygı görmek ister ama saygı göstermekten kaçınır. Oysa edep, karşılık beklemeden yapılan bir erdemdir. Alkış istemez, onay aramaz. Sessizdir ama derindir.
Edepli insan, kendini anlatmak için başkasını ezmez. Kendi doğrularını savunurken başkasının onurunu çiğnemez. Çünkü bilir ki insan onuru, her şeyin üzerindedir. Edep, insanı insan yapan çizgidir. O çizgi aşıldığında geriye ne kadar bilgi, ne kadar güç, ne kadar haklılık kaldığı çok da anlamlı değildir.
Bugün toplum olarak yorgunuz. Sinirliyiz. Tahammülsüzüz. Bunun sebebi sadece ekonomik sıkıntılar ya da gündelik sorunlar değil; edebin azalmasıdır. Edep gittiğinde söz sertleşir, bakışlar düşmanlaşır, insanlar birbirine yabancılaşır.
Belki de bu yüzden edep, en çok yeniden hatırlamamız gereken değerdir. Bağırarak değil, durarak. Kırarak değil, anlayarak. Kazanmak için değil, insan kalmak için.
Son söz şudur: Edep bir süs değildir, bir omurgadır. İnsan edebiyle insandır. Ve edep kaybolduğunda, toplumun geri kalan bütün kazanımları da yavaş yavaş anlamını yitirir.