Hiç düşündünüz mü?
Her gün televizyon ekranlarından, gazetelerden, internet sitelerinden, sosyal medya platformlarından ve artık yapay zekâ destekli sistemlerden üzerimize adeta bir ‘bilgi’ yağmuru yağıyor.
Sayılar, görüntüler, yorumlar, araştırmalar, anketler, haberler, iddialar...
Hepsi önümüze birer ‘veri’ olarak geliyor.
Peki ama gerçekten öyle mi?
Bize sunulan her veri doğru mudur?
Bir veri, sırf televizyon ekranında söylendiği, gazetede yayımlandığı veya binlerce kişi tarafından sosyal medyada paylaşıldığı için bilgi niteliği kazanır mı?
Asıl mesele burada başlıyor.
Veri nedir?
En basit anlamıyla veri; gözlem, ölçüm, kayıt veya bir olay hakkında elde edilen ham bilgidir.
Bir sayı veridir. Bir fotoğraf veridir. Bir video veridir. Bir kişinin söylediği söz veridir.
Bir anket sonucu veridir. Bir kurumun açıkladığı rakamlar da veridir. Fakat veri ile bilgi aynı şey değildir.
Çünkü veri işlenmeden, değerlendirilmeden ve doğrulanmadan bilgiye dönüşmez.
Bir başka ifadeyle: Her bilgi veriye dayanabilir ama her veri doğru bilgi değildir.
İşte günümüz ‘iletişim dünyasının’ en önemli sorunlarından biri de budur.
Veri bloğu nedir?
Bugün özellikle dijital dünyada tek bir veriyle değil, çok sayıda verinin bir araya gelmesiyle karşılaşıyoruz.
Bir haberin içerisinde onlarca sayı, görüntü, açıklama ve yorum bulunabiliyor.
Bunların tamamını bir bütün halinde düşündüğümüzde buna bir “veri bloğu” diyebiliriz.
Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmamız gerekir:
Veri bloğunun içinde doğru veriler bulunabileceği gibi eksik, yanlış, bağlamından koparılmış veya yönlendirilmiş veriler de bulunabilir.
Dolayısıyla veri bloğunun büyüklüğü, onun doğruluğunun kanıtı değildir.
Hatta bazen tam tersine, çok sayıda verinin bir araya getirilmesi insanda “Bu kadar bilgi yanlış olamaz” duygusu yaratabilir.
Oysa yanlış olan bir temel veri üzerine yüzlerce başka veri yerleştirseniz bile sonuç doğru olmaz.
Medya bize veriyi mi, bilgiyi mi sunuyor?
İşte burada medyanın sorumluluğu ortaya çıkıyor.
Bir televizyon kanalı, bir internet sitesi veya bir sosyal medya hesabı bize bir olay hakkında veri sunabilir.
Fakat gazeteciliğin görevi yalnızca veriyi aktarmak değildir.
Gazetecilik aynı zamanda veriyi sorgulamak, kaynağını araştırmak, doğrulamak, bağlamını ortaya koymak ve kamuoyuna anlaşılır biçimde sunmaktır.
Çünkü haberi alan vatandaş, çoğu zaman verinin kaynağına ulaşma imkânına sahip değildir.
Ekranda gördüğüne, gazetede okuduğuna veya sosyal medyada karşılaştığına güvenmek zorunda kalabilir. İşte bu noktada medya kuruluşunun ve gazetecinin etik sorumluluğu başlar.
Peki ya sosyal medya?
Sosyal medya bu meseleyi çok daha karmaşık hale getirdi.
Eskiden bir haberin gazeteye girmesi veya televizyon ekranına gelmesi için en azından belirli bir editoryal süzgeçten geçmesi gerekiyordu.
Bugün ise herkes aynı anda hem ‘haber kaynağı hem yayıncı hem yorumcu’ olabiliyor.
Bir kişi bir iddia ortaya atıyor. Bir başkası bunu paylaşıyor. Üçüncü kişi biraz daha yorum katıyor. Dördüncü kişi başlığı değiştiriyor. Bir süre sonra ilk kaynağın ne olduğu bile unutuluyor. Fakat geriye ‘çok konuşulan bir bilgi’ kalıyor.
Burada çok önemli bir yanılgıyla karşılaşıyoruz: ‘Çok paylaşılmış olmak, doğru olmak anlamına gelmez.’
Bir yanlış bilgi milyonlarca kişi tarafından paylaşılmışsa hâlâ yanlıştır.
Algoritmalar gerçeği mi, ilgiyi mi büyütüyor?
Sosyal medya platformlarının bir başka özelliğini de unutmamak gerekir.
Algoritmalar, kullanıcıların ilgisini çeken içerikleri öne çıkarır.
İnsanları şaşırtan, öfkelendiren, korkutan veya heyecanlandıran içerikler daha fazla etkileşim alabilir. Dolayısıyla karşımıza çıkan içeriklerin sıralaması her zaman “en doğru olan” esasına göre yapılmaz.
Bazen ‘en çok ilgi gören’ içerik en görünür hale gelir. Bu da bizi başka bir tehlikeyle karşı karşıya bırakır: Bir bilgiyi sürekli görmek, zamanla onun doğru olduğuna inanmamıza yol açabilir. Oysa tekrar edilmek, doğrulanmak değildir.
Peki biz ne yapacağız?
İşte burada bireyin sorumluluğu başlıyor. Önümüze gelen her veri bloğunu olduğu gibi kabul etmek yerine kendimize birkaç basit soru sormalıyız:
Bu bilginin kaynağı nedir? İlk kez kim söyledi? Dayandığı belge var mı? Belgenin tamamı görülebiliyor mu? Veri hangi tarihe ait? Bağlamından koparılmış olabilir mi? Başka güvenilir kaynaklar da aynı şeyi söylüyor mu? Ve belki de en önemlisi:
‘’Ben bunu doğru olduğu için mi kabul ediyorum, yoksa zaten inanmak istediğim bir düşünceyi desteklediği için mi?’’
Bu son soru, insanın kendisine sorabileceği en zor ama en değerli sorulardan biridir.
‘Veriyi bilgiye dönüştürmenin yolu;’ Bana göre sağlıklı bir düşünme süreci şöyle işlemelidir:
Veri → doğrulama → değerlendirme → bağlam → bilgi → kanaat
Önce veri gelir. Sonra veri doğrulanır. Ardından değerlendirilir. Bağlamı araştırılır.
Bütün bunlardan sonra veri anlamlı bir bilgiye dönüşür. Bilgi üzerine düşünür, farklı görüşleri karşılaştırır ve sonunda kendi kanaatimizi oluştururuz.
Fakat günümüzde bu zincir çoğu zaman tersine dönüyor. Önce kanaatimizi oluşturuyoruz.
Sonra o kanaatimizi destekleyen verileri arıyoruz. Bu ise analitik düşünce değil, ‘ön yargının verilerle beslenmesidir.’
En büyük etik sorun
Burada asıl üzerinde durmak istediğim nokta ise şudur: Bir insan kendisine sunulan yanlış veya doğrulanmamış bir veriyi sorgulamadan başkasına aktardığında ne olur?
Artık yalnızca kendisini yanıltmış olmaz. Yanlış bilginin yeni taşıyıcısı haline gelir.
Özellikle gazeteciler, köşe yazarları, akademisyenler, yöneticiler ve kamuoyunu etkileyen kişiler açısından bu durum çok daha ciddi bir etik sorumluluk doğurur.
Çünkü; ‘yanlış bilgiyi bilmeden aktarmak bir hata olabilir; fakat doğrulama imkânı olduğu halde doğrulamadan aktarmak ciddi bir sorumluluk problemidir.’
Gazetecinin görevi sadece “duydum, yazdım” değildir. Gazetecinin görevi:
“Duydum, araştırdım, doğruladım ve sonra yazdım.” diyebilmektir.
Yapay zekâ çağında mesele daha da önemli
Bugün yapay zekâ ile metin, fotoğraf, ses ve video üretmek artık çok kolay.
Dolayısıyla gelecekte “Gördüm” demek bile tek başına yeterli olmayacak.
Bir görüntünün gerçekten yaşanıp yaşanmadığını, bir sesin gerçekten o kişiye ait olup olmadığını, bir metnin gerçekten o kurum tarafından hazırlanıp hazırlanmadığını araştırmak zorunda kalacağız.
Bu nedenle geleceğin en önemli becerilerinden biri yalnızca ‘bilgiye ulaşmak değil, bilginin güvenilirliğini değerlendirmek’ olacaktır.
Son söz
Bilgi çağında yaşıyoruz. Fakat bilgi çağında yaşamak, doğru bilgiye sahip olduğumuz anlamına gelmiyor. Tam tersine, bilgi çoğaldıkça ‘’doğru ile yanlışı birbirinden ayırmak daha büyük bir sorumluluk’’ haline geliyor. Bugün insanın önündeki en büyük sorun belki de bilgiye ulaşamamak değil; ‘’hangi bilginin güvenilir olduğunu anlayabilmektir.’’
Bu yüzden önümüze gelen her veri bloğuna biraz mesafeli bakmalıyız. Şüphe etmek için değil, gerçeği bulmak için... İtiraz etmek için değil, anlamak için... Kabul etmemek için değil, doğrulamak için... Çünkü unutmayalım: ‘’Veri, gerçeğin kendisi değildir.’’ Veri, gerçeğe ulaşmak için elimizde bulunan malzemedir.
Onu doğru yöntemlerle işlemek, sorgulamak, karşılaştırmak ve doğrulamak ise bizim sorumluluğumuzdur.
Ve belki de gazeteciliğin, düşünmenin ve insan olmanın temel ilkesi hâlâ değişmemiştir:
‘’Söylenene değil, doğrulanana inanmak.’'