Çocukluğumuzun yaşam biçimini bugünün çocuklarına ve torunlarına neden ulaştıramıyoruz? Bu sorunun cevabı aslında düşündüğümüz kadar karmaşık değildir.
Nasıl ki büyüklerimiz kendi çocukluklarını ve yaşama biçimlerini bütünüyle bize aktaramadıysa, biz de aynı gerçeği bugün yaşıyoruz. Aradaki fark ise değişimin hızıdır. Geçmişte kuşaklar arasındaki değişim yavaş ilerler, gelenekler uzun yıllar yaşayabilirdi. Günümüzde ise yaşam biçimleri, alışkanlıklar, değerler ve düşünceler çok daha kısa sürelerde değişiyor. Bu nedenle kültürel mirasın aktarımı her geçen gün daha da zorlaşıyor.
Burada kimseyi suçlamanın da bir anlamı yoktur. Çünkü yaşadığımız değişim, bireylerin tercihinden çok daha büyük tarihsel ve toplumsal süreçlerin sonucudur.
İşte tam bu noktada karşımıza iki önemli kavram çıkar. Bu iki kavramı anlamadan ne geçmişimizi doğru okuyabiliriz ne bugün yaşadığımız dönüşümü kavrayabiliriz ne de geleceğin nasıl şekilleneceğini öngörebiliriz.
Bu kavramlardan ilki kültürdür.
Kültürü yalnızca sanat, müzik ya da folklor olarak görmek eksik bir bakıştır. Bana göre kültür; geçmişten bugüne taşınan bütün maddi ve manevi yaşanmışlıkların ortak adıdır. Ailemizden öğrendiğimiz değerler, mahallemiz, komşuluk ilişkilerimiz, konuşma biçimimiz, üretme anlayışımız, inançlarımız, geleneklerimiz ve hayatı yorumlayışımız kültürün ayrılmaz parçalarıdır.
Kültür ailede doğar, mahallede gelişir, şehirde zenginleşir ve sonunda bir milletin ortak kimliğine dönüşür.
Fakat kültür kendi başına değişmez. Onu değiştiren daha derin dinamikler vardır.
İşte burada ikinci önemli kavram karşımıza çıkar: Üretim güçleri ve üretim ilişkileri.
Toplumların tarih boyunca geçirdiği büyük dönüşümlerin arkasında çoğu zaman bu iki unsur bulunur.
Üretim güçleri; insanın emeğini, bilgisini, teknolojisini, kullandığı araçları ve üretme kapasitesini ifade eder. İnsan düşündükçe, öğrendikçe ve yeni teknolojiler geliştirdikçe üretim güçleri de gelişir.
Üretim ilişkileri ise insanların üretim sürecinde birbirleriyle kurdukları ekonomik ve toplumsal ilişkilerdir. Üretim araçlarının kime ait olduğu, emeğin nasıl örgütlendiği ve ortaya çıkan değerin nasıl paylaşıldığı bu ilişkilerin temelini oluşturur.
Tarih bize şunu göstermektedir:
Başlangıçta üretim ilişkileri, üretim güçlerinin gelişmesini destekler. Ancak zaman ilerledikçe teknoloji gelişir, bilgi artar ve insanın üretme kapasitesi büyür. Bir noktadan sonra eski ekonomik ve toplumsal yapılar bu gelişmeye dar gelmeye başlar. İşte o anda toplum yeni bir dönüşüm sürecine girer.
Bu dönüşüm yalnızca ekonomiyi değiştirmez; aile yapısını, mahalleyi, eğitim anlayışını, komşuluk ilişkilerini, şehirleri ve nihayet kültürü de değiştirir.
Bugün çocuklarımızın bizim çocukluğumuzu yaşayamayışının temel nedeni de budur.
Onlar farklı bir kültürün içinde büyüyorlar. Çünkü farklı üretim araçlarıyla, farklı teknolojilerle ve farklı iletişim biçimleriyle karşı karşıyalar. Dijital dünya yalnızca bilgiye ulaşma biçimini değil, düşünme biçimini, arkadaşlık ilişkilerini ve hatta zaman algısını bile yeniden şekillendiriyor.
O hâlde asıl mesele geçmişi olduğu gibi geri getirmek değildir. Çünkü tarih geriye akmaz.
Asıl mesele, değişimin yönünü doğru okuyabilmek ve gittiğimiz yerin farkına varmaktır.
Kültürünü anlayan toplumlar değişimden korkmaz; onu yönetmeye çalışırlar. Kültürünü unutan toplumlar ise değişimin peşinden sürüklenirler.
Bugün bize düşen görev, geçmişin değerlerini geleceğin imkânlarıyla buluşturabilmektir. Çünkü sağlam bir gelecek, ancak köklerini unutmayan toplumların omuzlarında yükselebilir.
Gittiğimiz yerin farkına varabilirsek, yalnızca geçmişimizi daha iyi anlamış olmayız; geleceğimizi de daha bilinçli inşa etme imkânı buluruz.