Malatya’nın kadim 13 ilçesi Akçadağ, Arapgir, Arguvan, Battalgazi, Darende, Doğanşehir, Doğanyol, Hekimhan, Kale, Kuluncak, Pütürge, Yazıhan ve Yeşilyurt Türk mutfağına çok sayıda ürün kazandırmıştır.
Bu ürünlerden bazıları lezzetleri, yapılışları, özellikleri ve ortaya çıkış hikayeleri ile daha fazla ön plana çıktığı için tescil almaya kadar gitmiş ve adını tüm dünyaya duyurabilmiştir. Malatya’nın ilçelerine ait öne çıkan bazı lezzetlere örnek verecek olursak eğer mesela Arapgir Deli Kız Baklavası, Arapgir Dolaması, Arapgir Kızartması, Arapgir Akıtma Biciği, Arapgir Pestil Kavurması/Arapgir Bastık Kavurması, Polat İçli Köftesi, Polat Kınalı Ekmek, Analı Kızlı, Malatya Tarhanası, Polat Şekeri, Akçadağ Kömbesi, Akçadağ Pilavı, Kiraz Yaprağı Sarması.
Peki, bu lezzetlerin ortaya çıkış hikayeleri neler, bu tatlar nasıl bulundu dersek Malatya mutfağında yer alan birkaç yemeğin hikayesinden kısaca bahsetmemiz gerek o zaman.
Öncelikle yendiğinde tadı damaklarda kalan Malatya yöresine ait Analı Kızlı’dan bahsedelim. Yeşilyurt ilçesine ait Analı Kızlı olmazsa olmaz tatlarımızdandır. Ortaya çıkış hikayesi de bir hayli ilginç. Denilen o ki bir anne küçük kızını yanından ayırmak istemiyor ve bu yüzden köfte yaparken ona da iş buyuruyor. Böylelikle anne hem kızını gözünün önünden ayırmıyor hem de kızına bir uğraş bularak işini rahat bir şekilde yapabiliyor. Anne köfteyi açarken kızına da küçük küçük hamur parçaları veriyor ve onları yuvarlamasını istiyor. Yuvarladıktan sonra hepsini beraber salçalı suda pişiriyor ve ortaya Analı Kızlı yemeği çıkıyor. İsmini de anne- kız birlikte yaptığı için oradan alıyor ve bu yemeğe Analı Kızlı diyorlar.
Polat Şekeri de Polat Mahallesi'nde yaşayan Şahin Kurukafa’ya ait bir ürün. Polat’a ait bir şeker. Bu şekerin yapılışını sadece bu isim biliyor, başka da kimse bilmiyor ve bu lezzet de tescil alma yolunda.
Gelin Kız Helvası da, bu helva tereyağı ve un ile yapılır iyice kavrulur. Daha sonra şeker ilave edilip tepsiye basılır. Arapgir ilçesinde gelin olan her kız Arapgir'de koca evine bu helva ile gider. Evleri mutlulukla, huzurla, neşeyle dolsun diye.
Deli Kız Baklavası var onun hikayesi de şöyle, köyde evin birine misafir gidecek. Evin reisi geliyor ‘Akşama baklava yap. Misafirimiz gelecek’ diyor hanımına. Kadının da işi çok. Damda pekmezi var, yayıkta ayranı var, yufkası var . Düşünüyor böyle bir tatlı yapmaya karar veriyor ve yapıyor. Tatlıya yardım için komşunun küçük bir kızı geliyor. Sonra o tatlı gelen misafire ikram ediliyor ve misafir bu tatlıyı çok beğeniyor ve diyor ki ‘Bu tatlının adı ne?’ kadın hiçbir şey söyleyemiyor yardıma gelen küçük kız atlıyor hemen ‘Deli kız baklavası’ diye ve adı o günden sonra bu şekilde kalıyor.
Bunun yanında daha nice Malatya ilçelerine ait öyle lezzetler var ki hala tescil alamamış, ne yazık ki ortaya çıkış hikayeleri bilinememiş ya da hala keşfedilememiş tatlar, ya da eskiden yapılan ama günümüzde yapılmayan, unutulan yemekler...
Bu sebeple Malatya’da bulunan birçok kişi de bence hala Malatya’nın bazı lezzetlerini hiç tatmamıştır. Çünkü o kadar çok zengin bir mutfak kültürüne sahip ki Malatya, bunları tatmaya, tanıtmaya ömür yetmez.