Malatya’nın tarihi geçmişinde önemli bir yere sahip olan Eski Malatya Surları ve Kalesi, kentin kuruluş ve gelişim sürecinin izlerini günümüze taşıyor. İlk yerleşim yeri Arslantepe olan Malatya’da, Roma döneminde XII. Fulminata Lejyonu’nun garnizonunun Eski Malatya’ya taşınmasıyla yeni bir şehirleşme süreci başladı. Askeri ve stratejik ihtiyaçlar doğrultusunda şekillenen bu yerleşim, zaman içerisinde surlarla çevrilerek önemli bir savunma merkezi haline getirildi.
Arslantepe’nin yaklaşık 4 kilometre kuzeyinde bulunan Eski Malatya, bugünkü adıyla Battalgazi, Roma İmparatoru Titus döneminde, milattan sonra 79-81 yılları arasında lejyon karargâhı olarak kullanıldı. Bu dönemde şehre Melitene adı verilirken Roma şehir surlarının yapımına da başlandı. Bölgenin önemli ticaret ve askeri yollarının kesişme noktasında bulunması, Fırat Nehri’nin geçiş imkânı sunması, su kaynaklarının ve gıda depolarının zenginliği, Roma ordusunun burada konuşlanmasında etkili oldu.
SUR YAPIMI YÜZYILLAR BOYUNCA DEVAM ETTİ
Malatya surlarının inşası yalnızca Roma İmparatoru Titus dönemiyle sınırlı kalmadı. İmparator Traianus döneminde (98-117) surların yapımına devam edildi. Bu dönemde Melitene, Partlara karşı önemli bir sınır üssü haline gelirken askeri yolların geçtiği stratejik bir merkez olma özelliğini de güçlendirdi. Şehrin gelişmesi ve askeri öneminin artmasıyla surların savunmadaki rolü daha da büyüdü. Özellikle Roma ve Sasani mücadelelerinin yaşandığı süreçte Malatya, Bizans İmparatorluğu açısından önemli bir sınır ve garnizon şehri kimliği kazandı. İmparator I. Justinianus döneminde, 527-565 yılları arasında, mevcut surlar onarılarak genişletildi ve savunma sistemi güçlendirildi. Yaklaşık 532 yılında gerçekleştirilen çalışmalarla surların daha kapsamlı bir yapıya kavuşturulduğu belirtiliyor.
11 KAPI VE 75 BURÇLA KORUNAN ŞEHİR
Eski Malatya Surları, mimari özellikleri ve savunma sistemiyle bölgedeki diğer tarihi yapılardan ayrılıyor. Surların beş kapısı doğuda, bir kapısı kuzeyde, bir kapısı batıda ve dört kapısı güneyde olmak üzere toplam 11 kapısı bulunuyor. Ayrıca savunma hattı üzerinde 75 burcun yer aldığı biliniyor. Tarihi kaynaklarda Alacakapı, Meşakkapı, Pazarkapısı, Süsürkemkapı, Börüdiyye, Yediboy (Sepidroz) Kapısı, Bağdat Kapısı ve Gizli Kapı gibi isimler öne çıkıyor. Ana giriş kapılarının dışında kalan kapıların daha dar geçitlere sahip olduğu ve beşgen planlı mimari özellik taşıdığı ifade ediliyor. Surların yapımında iç ve dış yüzeylerde düzgün işlenmiş, iri boyutlu taşlar kullanıldı. Bu mimari tercih, yapının hem dayanıklılığını artırdı hem de savunma amacıyla oluşturulan güçlü görünümünü ortaya çıkardı. Surların çevresinde 30-40 metre genişliğinde su hendeklerinin bulunduğu, bu hendeklerden geçişin ise hareketli köprülerle sağlandığının tahmin edildiği aktarılıyor.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN SEYAHATNAMESİNE DE GİRDİ
Eski Malatya Kalesi, tarihi kaynaklarda da kendisine yer buldu. Ünlü seyyah Evliya Çelebi, Seyahatname adlı eserinde Malatya Kalesi hakkında çeşitli bilgilere yer verdi. Çelebi'nin özellikle beş köşeli düzgün taşlarla inşa edilen kaleden “Rakabe” adıyla söz etmesi dikkat çekiyor. Evliya Çelebi'nin aktardığı anlatıda, Hz. Yunus Aleyhisselam döneminde Musul'da imana geldiği belirtilen Rakabe isimli bir kayserin, Malatya'nın suyunu ve havasını beğenerek burada kale yaptırdığı ifade ediliyor. Bu anlatı, kalenin geçmişine ilişkin tarihi bilgilerle birlikte dönemin rivayetlerini de yansıtması bakımından önem taşıyor.
TARİHİ MİRASIN BİR BÖLÜMÜ RESTORE EDİLDİ
Yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlerin hâkimiyetine tanıklık eden Eski Malatya Surları, günümüzde de kentin tarihi kimliğinin önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor. Roma döneminde temelleri atılan, Bizans döneminde onarılarak güçlendirilen ve sonraki yüzyıllarda da varlığını koruyan surların bir bölümü, 2010-2015 yılları arasında Battalgazi Belediyesi tarafından restore edildi. Tarihi surlar ve kale, yalnızca geçmişte şehri dış tehditlere karşı koruyan askeri yapılar olarak değil, Malatya'nın şehirleşme sürecini, ticari konumunu ve stratejik önemini ortaya koyan kültürel miras unsurları olarak da öne çıkıyor. Eski Malatya'nın tarihi dokusu içerisinde varlığını sürdüren bu yapılar, kentin binlerce yıllık geçmişinin gelecek kuşaklara aktarılması açısından önemini koruyor. (Haber Merkezi)
