Geçmişten günümüze ulaşan ve yeni yapılan yapılara örnek olmasıyla karşımıza çıkan geleneksel Malatya evleri adeta ihtişamlarıyla büyülüyor.
YAZIN, YAŞAMIN BÜYÜK BİR BÖLÜMÜ EYVANLARDA GEÇMEKTEYDİ
Görenlerine adeta nostalji yaşatan bu evlerin genel anlamda özelliklerine bakılacak olursa eğer genelde geleneksel Malatya evleri iki katlıdır. Fakat konak tipi yapıların cephesinde, cephenin güzelliğini noktalayan ona estetik bir güzellik veren, çatı üzerinden taşan üç tarafı açık veya kapalı eyvanlar (köşk oda) vardır. Eyvan yazın oturulan ve hatta sıcak yaz gecelerinde yatılan son derece havadar bir bölümdür. Yaz sıcaklarında ev halkının sığındığı yaşamın büyük bir bölümünün geçtiği bu mekân bölge türkülerine bile konu olmuştur. Bazı eyvanlar ise cepheye değil avluya bakar. Kenarları açık, üstü kapalı, avluya bakan kısmı parmaklıklarla bölünmüş veya kafeslendirilmiş şekildedir. Bahçeye bakan eyvanlar daha geniş bir alana yayılır.
HER EVDE İÇİNE GÖMÜLÜ TAHTA KAPAKLI VEYA CAMLI DOLAPLARA RASTLAMAK MÜMKÜNDÜ
Zemin kat odalarına kiler, tandır, zahire ambarı işlevleri verilmekteydi. Aralıktan tahta bir merdivenle üst kata çıkılır. Üst katta en uygun yerde başoda bulunur. Burası misafirlerin kabul edildiği ağırlandığı odadır. Burada makam’ın bozulmuş şekli olan makat denen sedirler bulunur. Bunlar ahşaptan altları boş sedirlerdir. Bu makatların etrafı yer yastıkları ile çevrilidir. Üzeri halı, kilim ve minderlerle örtülüdür. Misafirler bunu üzerine buyur edilir. Ev sahipleri yere, döşeme üzerindeki halı veya kilimler üzerine oturur. Bu odada fincan bardak vs. eşyaların konulduğu, duvar içine gömülü tahta kapaklı veya camlı dolaplar bulunur.
Üst kattaki yatak odasında yüklük denilen, derin tahta kapaklı, çift kanatlı dolaplar bulunur. Genellikle yüklük yanındaki kapaklı bir dolabın içinin de gusülhane olarak düzenlendiği görülür. Üst katta, başoda ve yatak odası dışında bir de kış damı bulunur. Burası Malatya’nın yaz sıcaklarının bitip eyvanlarda oturulmaz duruma gelinmesinden sonra ev halkının günlük yaşamını geçirdiği yerdir. Kış damı dikdörtgen planlı genişçe bir odadır. Buraya kimi evlerde ahşap parmaklıkla seki atından geçilir. Bu odanın girişinin karşısında limseki denen bir bölüm bulunur. Burası oda seviyesinden 40-50 cm. yüksekte 200x300 cm. ölçülerinde tavandan inen ahşap direklerle ortadan bir giriş bölümü yaratılmış bir mekândır. Bu limsekinin üzeri halı ve minderlerle kaplı olup etrafı yine yastıklarla çevrilidir. Evlerinin kış damında, duvarda mutlaka yaşmaklı ve piramit külahlı bir ocak bulunur. Ocağın yanlarında çeşitli eşyanın konulabileceği nişler, onun yanında kapaklı dolaplar vardır. Döşeme ve tavan ahşaptır. Tavanın ahşap kirişlerini örten kaplamaya hazen denir. Evin duvarları ve zemin kat toprak döşemeleri kısa zaman aralıklarıyla höllük denilen killi toprakla sıvanır. Buna yörede perdahlamak denir.
AHŞAP, MALATYA EVLERİNDE KERPİÇTEN SONRA EN ÇOK KULLANILAN MALZEMEDİR
Taş daima temel yapı malzemesidir. Bunlar çevreden temin edilebilen işlemesi kolay yumuşak taç olabileceği gibi koyu renk bazalt türü taşlara da rastlamak mümkündür. Temel, cephede 1-1,5 metre yükseltilerek itinalı taş işçiliği ve dersleriyle cephede dikkati çeker durumdadır. Kerpiç, taş temel üzerinde oldukça kalın bir şekilde yapının duvarlarını oluşturur. Malatya evlerinde temel kesme taştan, yerden bir metre kadar yükseltilerek titizlikle yapılmıştır. Bu kalınlık 50 ile 90 cm arasındadır. “Anaç” denilen kerpiçler taş temel üzerine örülerek yapının dış duvarını oluşturmaktadır. İç bölmelerde ise ya “kuzu” denilen küçük kerpiç kullanılmış ya da doldurma tekniğiyle (duvarları bağlayan hatıl denilen ağaçlar arası kerpiç, taş ya da ağaç parçalarıyla doldurularak) yapılmıştır. Kerpiç duvarlar içten ve dıştan çamurla sıvanmış ve beyaz badana ile boyanmıştır. Ahşap, Malatya evlerinde kerpiçten sonra en çok kullanılan malzemedir. Duvarları bağlayan hatıllar, iç dış doğramalar, döşemeler, tavanlar, sekiler, pencereler, kapılar, yüklükler, merdivenler, bağdadi bölmeler ahşaptır. Maden olarak sıcak işlenmiş demiri görmekteyiz. Kapılarda, pencerelerde, kapı üzerindeki havalandırma alanlıklarında karakteristik örnekleriyle görmek mümkündür. Kapılarda dövme demir çiviler daimi dekoratif unsurlardır. (Devam edecek)
