Malatya’da tarihi sanat eseri niteliğini taşıyan çok sayıda geleneksel Malatya evleri bulunmaktadır. Bu evler, bir yandan geçmişe ışık tutarken diğer yandan da geleceğin sivil mimarisini yapılandırmada önemli rol üstlenmektedir. Gündelik hayatta da zaman zaman karşımıza çıkan bu geleneksel evler, kişiye nostalji yaşatırken diğer yandan da eski yaşam hakkında çok değerli ipuçları vermekte.
SÜSLEME YÖNÜNDEN ANADOLU’DA YER ALAN DİĞER EVLERLE BENZERLİK GÖSTERMEKTE
Bu kapsamda geleneksel Malatya evleri, mekân oluşumunu etkileyen kültürel verilerin belirlenmesi açısından ele alındığında iki tür gruplamaya daha çok uymaktadır. Kuban’ın gerek plan özellikleri gerekse yapı tekniği açısından ele aldığı sınıflandırmada, geleneksel Türk Evi temsilcileri olarak adlandırdığı guruba girmektedir. Sofa, Malatya evlerinde günlük yaşamının bir bölümünün geçtiği toplama mekanı ve aynı zamanda odalar arası geçişi sağladığından sirkülasyon alanı olarak karsımıza çıkmaktadır. Geleneksel Malatya evleri plan özellikleri incelenirken, yerel gelenekler ve iklim koşulları açısından sofa ve oda ilişkisine ve sofanın ev içerisindeki yerine bakılarak değerlendirme yapılmıştır. Bu değerlendirme sonucunda sofalı plan tipi ve harem- selamlıklı plan tipi olmak üzere iki tip plan özelliğine rastlanmıştır. Geleneksel Malatya evlerinde sofalı plan özelliği gösteren evlerin de kendi arasında iç sofalı, dış sofalı ve çift sofalı olmak üzere 3 tipte farklılaştığı görülmektedir. Malatya evleri süsleme yönünden Anadolu’nun diğer şehirlerindeki evlere benzer. Dolap, yüklük (örtülük), mutfak, kiler süsleri, pencere ve balkon kafesleri ahşap, kapı alınlıkları, kapı tokmakları demir, çıralık ve raflar alçı malzemelidir. Malatya evlerinde süslemeye diğer bölgelerimizde olduğu gibi önem verilmiştir. Malatya evlerine baktığımızda daha çok ahşap süslemenin ağır bastığı görülmektedir. Ahşap üzerine geometrik şekillerin verilerek süsleme unsuru olarak kullanıldığını görmekteyiz. Saçaklarda, çıkmalarda merdiven korkuluklarında, dolap ve dolap kapaklarında, ahşap davlumbazlı ocaklarda ve mutfak raflarında bitkisel ve geometrik ahşap süslemenin özenle vurgulandığı Malatya evlerinde dikkati çekmektedir. Malatya merkezde yer alan Karakaş konağı ile Battalgazi ilçesinde bulunan Poyraz Bey konağı ahşap süslemeleri ile önemlidir. Özellikle Poyraz Bey konağı günümüze kadar muhafaza ettiği mutfağındaki ahşap süslemeleri ile dikkat çekicidir. Ahşap süslemenin yanı sıra Malatya evlerinde demir üzerine kabartma yada oyma teknikleri ile yapılmış süslemeleri de görmekteyiz. Bu süslemeler daha çok kapı tokmaklarında ve pencere korkulukları ile kapı üstü havalandırmalarında yer alan demir işçiliğinde görülür.
Malatya’da çok fazla evde karşılanmasa da, ahşap üzerine kök boya ile yapılmış süslemeler de bulunmaktadır. Bunun Arapgir ilçesinde bulunan Süleyman Yedekçi evi ahşap üzeri kök boya ile yapılmış süslemeler en iyi örneğini oluşturmaktadır. Kalem işi süslemelere, manzara resimlerine yer verilmiştir. Bütün bunların yanında, taş ve tuğla duvarların örgüsü, köşe pahları ve derzleme ile yapılan süslemelerde yine Malatya evlerinde görülen bir diğer süsleme özellikleridir. Alçı süsleme davlumbazlarda, çiçekliklerde, dolap, şerbetlikler, revzenler ve tavanlarda kullanılmıştır. Çini süslemelere Malatya evlerinde karşılaşmamakta.
ORDUZU, EV MİMARİSİNİN İNŞA EDİLDİĞİ EN ESKİ COĞRAFİ BÖLGE OLARAK BİZİ KARŞILIYOR
Orduzu, Battalgazi ilçesi ile birlikte Malatya şehrinin kurulduğu ilk yerleşim yeri olması bakımından, ev mimarisinin de inşa edildiği en eski coğrafi bölgedir. Günümüze ise çok az sayıda ev örneği kalabilmiştir. Orduzu evleri XIX. yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl ilk çeyreğine tarihlendirilmektedir. Orduzu evleri iki katlı olup taş temel üzeri kerpiç hımış duvar örgü ve ahşap çatkı aralarının kerpiç ile doldurulması ile inşa edilmişlerdir. Evler sokağa cepheli olup bir avlu içerisinde yer alıp çift kanatlı ahşap kapı ile evlere giriş sağlanmaktadır. Bahçesi olan ev örnekleri de bulunmaktadır. Evlerin cephelerinde çıkmalar yer almaktadır. Çıkma türleri oda boyu konsol çıkmadır. Zemin kat pencereleri, alt kat pencerelerine göre küçük tutulmuştur. Avlu etrafında tandır, kiler, ahır, samanlık ve helâ yer almaktadır. Orduzu evleri iç sofalı ve dış sofalı plan şemasına göre biçimlenmişlerdir. Odalar içerisinde yüklükler ahşap dolap ve raflar, nişler, davlumbazlı ocaklar, sedir ve sekiler yer alır. Helâlar avlulu evlerde avlunun bir köşesinde, avlusuz evlerde ise alt katlarda yer almaktadır. Evlerde ahşap malzeme pencere, kapı ve dolaplarında, merdiven ve merdiven korkuluklarında, balkon korkuluklarında, sekilerde ocak davlumbazında, direklerde, çatı altı saçaklarda, çıkma altı kirişler de, eli böğründeler de ve raflarda kullanılmıştır. Demir malzeme daha çok pencere korkuluklarında ve dövme olarak kapı tokmaklarında görülmektedir. Orduzu evlerinde süsleme çok az evde kullanılmıştır. Üst örtüleri önceleri düz toprak dam iken daha sonraki yıllarda yerini sac ve kiremit örtüye bırakmıştır.
Muhabir: HANİFE SARI
