Evlilik üzerine Akçadağ’da bazı gelenek ve görenekler gerek uygulanış şekliyle gerek kendine has bazı özellikleriyle dikkat çekmeye devam ediyor. Bu hususta Malatya’nın Akçadağ ilçesinde kız arama ve bulma süreci bakın nasıl işliyor?
EVLİLİKLERDE YAKIN ÇEVRE TERCİH EDİLİRDİ
Öncelikle ülkemizde evlenme teklifi ve isteği genellikle erkek tarafından gelmektedir ve beklenilmektedir. Bu sebeple konuyu bu bakış açısıyla ele alacağız. Akçadağ'da oğulları evlenme yaşına gelen anne-babalar, oğlanı evlendirmek istedikleri birisi varsa, aileler ve çocuklar zaten birbirlerini tanımakta olduğundan fazlaca bir araştırmaya gerek yoktur. Bu durum yoksa, tanıdık çevreden tanıdıklar vasıtasıyla diğer mahallelerden veya köylerden uygun kız soruşturulur. Aileler çocuklarının kendilerinden uzaklaşmasını istemediklerinden öncelikle yakın çevreden birisi ile evlendirmek isterler. Anne ve babalar çocuklarına en uygun hayat arkadaşını bulabilmek için ince eleyip sık dokurlar. Uygun olduğu düşünülen bir kız üzerinde karar verildiğinde aile tanıdık değilse el altından komşu ve tanıdıklar vasıtasıyla kızın ailesi soruşturulur. Aile, toplum tarafından seviliyor mu, topluma uymayan huyları var mı, ailenin kalıcı bir hastalığı var mı, kızın başka bir sevdiği var mı diye el altından bilgi edinmeye çalışılır.
EVLİLİK TEKLİFİNİ KABUL ETME VEYA REDDETME
Nihayet ailenin bir tanıdığı vasıtasıyla kızı isteme niyetini kızın annesine iletir. Kızın annesi durumu kızın babasına uygun bir dille söyler. Aile kızını isteyen aileyi tanıyor ve kızını vermek istemiyorsa veya isteyen kişiyi uygun görmüyorsa bir bahane ile bunu reddederler. Reddetme bahaneleri arasında kızımız küçük, okuyor, okutacağız, amcası-dayısı müsaade etmiyor gibi gerekçelerden birisi sıralanır. Kız tarafı oğlan tarafını tanımıyorsa veya az tanıyorsa kızın ailesi de aynı şekilde oğlanın ailesini birkaç gün soruşturur. Kendi aralarında durumu muhakeme ederler. Kızı vermeye razı olsalar da kız evi, naz evi deyip cevabı biraz geciktirirler. Bu arada birkaç defa daha oğlan tarafından cevap bekledikleri haberi gelir. Kız babası razı olacaksa kardeşlerine ve hanımının kardeşlerine durumu iletir, onların da onayını alır. Akçadağ'da özellikle kızın amcası ve dayısından onay alınması mühimdir. Çünkü kızın amcası veya dayısının oğlu kızla evlenmeye niyetli ise öncelik hakkı onun olduğu kabul edilirdi. Bu yüzden bir kız istenir de amcası veya dayısı razı olmamışsa çoğunlukla bu evlenme olmaz ve amcası veya dayısı ayağını uzatmış denir. Ancak kız babası bu akrabalarıyla küsmeyi de göze alarak evliliğe onay verebilir. Bu durumda yıllarca küs kalındığı olur. Günümüzde daha çok kızların onayına önem verildiğinden bu adet geçerliliğini yitirmektedir. Kız tarafı evliliği münasip görürse kızın annesi, el altından oğlan tarafına haber ulaştırır. Oğlan veya kız söz kesme den önce görüşmek, tanışmak, konuşmak isteğini iletirse evlenecek gençler büyük bir gizlilik içerisinde ve birkaç büyüğün kontrolü altında komşu veya akrabalardan birisinin evinde gizlice görüştürülür. Gençler burada birbirleriyle tanışır, şartları veya istekleri varsa birbirlerine söyler, anlaşırlarsa ailelere bildirilir. Eğer anlaşamayacaklarını anlarlarsa, çevreye duyurulmadan evlenme konusu kapatılır. Böyle yapılmasının sebebi söz veya nişandan sonra anlaşamayarak nişan atma olursa kızın zarar görmemesidir. Çünkü nişanlandıktan sonra evlenmekten vazgeçilmesi hoş karşılanmaz ve bundan daha çok kız tarafı zarar görür. Kızın adı çıkar. Bu yüzden önceden bir tedbir olarak gerekli görülen durumlarda böyle bir uygulama yapılabilmektedir. Günümüzde gençler daha çok görüşme fırsatı bulmakta ve daha rahat görüşebilmektedir. Çoğunlukla böyle bir uygulamaya da gerek kalmamaktadır.Akçadağ'da çok önceleri gençler görüştürülmezdi. Kızın kararını babalar verirdi. Babalar da kızlarını dengine vermeye gayret ederdi. Ancak nadir de olsa çeşitli sebeplerle babalar kızı tanımadığı, layık olmadığı, çirkin ve yaşlı birilerine verirdi. Kız ısrar eder evleneceği kimseyi görmek isterse, kıza ‘falan gün falan saatte evleneceğin kişi yoldan geçecek’ denirdi ve o gün o saatte başka birisi oradan geçirtilirdi. Kıza böylece evet dedirtildikten sonra evlendirilen birçok kadının vereme yakalanıp genç yaşta öldükleri söylenmektedir. Günümüzde ise böyle olaylar olmamakta, gençler genellikle birbirlerini görerek ve konuşarak evlenmektedir.
Muhabir: HANİFE SARI
