Malatya’nın tarihi ilçesi Arapgir, geleneksel mimarisiyle geçmişten günümüze ulaşan önemli yapılara ev sahipliği yapıyor. İlçenin en eski konaklarından biri olan Şekercigil Konağı ise yalnızca tarihi dokusuyla değil, depremlere karşı gösterdiği dayanıklılıkla da dikkat çekiyor.
Erzincan, Elazığ ve Malatya’da yaşanan büyük depremlere rağmen ayakta kalmayı başaran konak, geleneksel yapı tekniklerinin sarsıntılara karşı nasıl bir direnç oluşturduğunu gözler önüne seriyor.
DEPREME KARŞI ESNEK MİMARİ
Konağın taşıyıcı sisteminde ahşap, kerpiç, taş ve toprak gibi geleneksel malzemeler bir arada kullanılıyor. Hatıl ve ahşap örgü tekniğiyle oluşturulan hımış mimari, malzemelerin esnek yapısından yararlanarak binanın sarsıntı sırasında bütünlüğünü korumasına katkı sağlıyor. Arapgir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürü Mesut Kavas, konağın mimari özelliklerini şöyle anlatıyor:
“Arapgir’in özgün mimarisinin en barizini burada görebiliyoruz ana taşıyıcılar, ara bölmeler, kerpiç kullanmış, ahşap toprak ve taşla beraber kargir yapı dediğimiz bir yapının özelliğini, örneğini görebiliyorsunuz. Arara sistemi var burada, bunların her biri bir zelzele çivisi.”
Kavas, özellikle bölgenin deprem gerçeğine dikkat çekerek, konağın yüzyıllardır ayakta kalmasında bu sistemin önemli rol oynadığını belirtiyor. Kavas, “Özellikle o depremi yaşayan bir memleket olduğumuz için Malatya olarak bu kadar eski olmasına rağmen hala ayaktaysa bu yıllardır Erzincan depremini yaşamış, Elazığ depremini yaşamış, Malatya'daki büyük depremi üstte yaşamış ve hala ayaktaysa bunların en büyük destekçisi bu arara sistemlerdir.” şeklinde konuştu.
“ZELZELE ÇİVİLERİ” YAPIYI BİRBİRİNE KENETLİYOR
Konağın mimarisindeki en dikkat çekici unsurlardan biri olan arara sistemi, yapının sarsıntı karşısında esnemesine olanak sağlıyor. Geleneksel yöntemde kullanılan bu elemanlar, taşların birbirine daha sıkı bağlanmasına yardımcı olurken yapının ani şekilde yıkılmasını da engelliyor.
Kavas, sistemin çalışma prensibini şu sözlerle açıklıyor:
“Arara, zelzele çivisi, bunlar esnemeyi yüksek oranda sağladığı için yıkılmayı engelliyor ve taşların birbirine daha sıkı şekilde bağlanmasını sağlıyor bu sistem.”
Konağın dış görünümünde ise çıkmalar ve toprak sıvası gibi Arapgir’e özgü geleneksel mimari unsurlar öne çıkıyor. Kavas, “Sonra giyotin penceresi bizim çıkma dediğimiz cumba diyorlar buna. Çıkmalar ve toprak sıvasıyla Arapgir’deki en bariz, en belirgin bina, yapı bu.” diye konuştu.
ŞEKER ÜRETİMİNİN YAPILDIĞI TARİHİ KONAK
Şekercigil Konağı’nın önemi yalnızca mimari özellikleriyle sınırlı değil. Geçmişte şeker üretiminin de yapıldığı konak, aynı zamanda ilçenin ekonomik ve sosyal tarihine ışık tutuyor. Şekerci ailesiyle özdeşleşen yapı, döneminde onlarca kişinin çalıştığı bir üretim alanı olarak kullanıldı. Burada üretilen renkli halkalı şekerler ve horozlu şekerler, yalnızca Arapgir’de değil, ülkenin farklı bölgelerinde de tüketildi. Kavas, konağın bu yönünü ise şöyle anlatıyor:
“Bu binadaki özellik şu aslında Şekercigil Evi, Şekerci Evi de derler. Şekercigil Evi de içeride şeker yapılan, kendi teknesi olan ve o dönemde kırmızılı beyazlı halkalı şekerler veya horozlu şekerler burada yapılmış, onlarca işçi çalışmış, vardiyalı çalışmışlar, gece gündüz ve burada ürettikleri şekerleri de ülkenin her yerine göndermişler”
ASIRLIK YAPI, GELENEKSEL MİMARİNİN GÜCÜNÜ GÖSTERİYOR
Bugün Şekercigil Konağı, Arapgir’in köklü tarihinin yanı sıra geleneksel yapı kültürünün deprem karşısındaki başarısını da ortaya koyuyor. Ahşap ve kerpicin esnekliği, taş ve toprağın dayanıklılığıyla birleşirken, arara sistemi yapının sarsıntılar karşısında bütünlüğünü korumasına katkı sağlıyor. Geçmişte şeker üretiminin önemli merkezlerinden biri olan konak, bugün ise Arapgir’in mimari mirasını ve yüzyıllar boyunca gelişen geleneksel yapı bilgisini gelecek kuşaklara aktaran önemli bir kültür varlığı olarak varlığını sürdürüyor.
HANİFE SARI